Durven ingaan tegen populisten en conservatieven

Europese landen gedragen zich in toenemende mate verkrampt tegenover migranten en andersdenkenden. Verschillende lidstaten van de Europese Unie en Zwitserland hebben zeer succesvolle nationalistische en racistische extreemrechtse partijen (België, Oostenrijk, Hongarije, Roemenië, Bulgarije, Frankrijk, Italië, …). Met beloftes over een land van melk en honing wordt aan de kiezers wijsgemaakt dat terugkeren naar de ‘tijd van toen’ de enige kans is op een leefbare samenleving. Het monoculturalisme is het ultieme doel en slechts weinige andere politici durven er met overtuiging op te wijzen dat het verheerlijken van het eigen volk en hun tradities op termijn dodelijk is voor de vitaliteit en creativiteit van hun samenleving. Men wil de kiezer niet teleurstellen en dus spreekt men de nationalisten amper tegen. De Vlaming is uiteraard een modelburger en Vlaanderen is ‘the land of opportunities…’.

Het vergt inderdaad moed om in het huidige klimaat een ethisch aanvaardbaar discours te promoten en aan de kiezer uit te leggen dat hij als blanke inboorling of authentieke Vlaming niet méér fundamentele rechten heeft dan een inwijkeling. Denk maar aan de discussies over ‘wonen in eigen streek’ of de vraag naar een absoluut prioritair inschrijvingsrecht voor Vlamingen in Nederlandstalige scholen in Brussel. Voor velen is het perfect aanvaardbaar dat anderstaligen op de wachtlijst vliegen, enkel en alleen omdat ze geen Vlamingen zijn, of het nu om wonen of schoollopen gaat. Het is een koude douche voor wie dacht dat het recht op onderwijs of op een dak boven je hoofd niet meer ter discussie stond. Je kan je afvragen wat er erger is: het succes van nationalistische partijen of het gebrek aan moed bij de traditionele partijen om tegen de stroom van de volksmenners in te gaan.

Het nationalisme van de 21ste eeuw lijkt me nog meer gebaseerd op angst en afkeer van de andersdenkenden dan de eerste Europese golf van nationalisme. Het is zonneklaar dat de globalisering een angstreflex heeft gecreëerd. Massamigratie van mensen, ideologieën en informatie veranderen ingrijpend ons straatbeeld, onze houding en smaken. Thomas Friedman beschrijft treffend hoe de wereld ‘plat’ geworden is (The World is Flat, 2005) en legt daarmee ook deels de vinger op de wonde. De meeste Europeanen hebben het gevoel dat de veilige grenzen van het rijke Westen in deze platte wereld weggevallen zijn. Een zekere vrees is niet geheel ongegrond: niet alle nieuwe inwoners van Europa delen immers dezelfde normen en waarden. Waakzaamheid is dus geboden, zeker wanneer het op de bescherming van de waarden van de Verlichting en de rechten van het individu aankomt. Maar voor het overige is angst een zeer slechte raadgever, ook omdat het leidt tot het opdringen van een collectieve identiteit. De nationalistische partijen teren echter op die angsten, frustraties en waanideeën, nadat ze die zelf eerst aan de man brachten.

Nationalisme is overal ter wereld schadelijk maar voor België kan het bijzonder pijnlijk worden. Enkele jaren geleden schreef Mathias De Clercq in een opiniestuk in de krant De Morgen over het nationalisme als een sluipend gif. En gelijk had hij. De groep nationalistisch denkende Vlaamse politici is wijd verspreid over verschillende politieke partijen en heeft de voorbije jaren geen moeite gedaan om de sfeer tussen Vlamingen en Franstaligen te verbeteren. Die groep heeft zich blijkbaar al stilletjes neergelegd bij een eventueel onafhankelijk Vlaanderen. Maar een splitsing van het land zou zeer ernstige gevolgen hebben. Men beseft niet dat Brussel de economische en politieke motor is van dit landje en dus ook van Vlaanderen, of men dat nu leuk vindt of niet. De Vlaamse politiek kan hoegenaamd niet garanderen dat ze het alleen beter zal doen dan met de Franstaligen.

Er is veel retoriek maar er wordt geen doeltreffende aanpak van de uitdagingen die de 21ste-eeuwse samenleving stelt, naar voren geschoven. Of wat dachten we van de Lange Wapper, par excellence het voorbeeld van Vlaamse pragmatiek? Hoe zal dit Vlaanderen zich verder profileren binnen de Europese Unie? Aan veel loketten van Vlaamse steden en gemeenten mag de loketbediende vandaag van zijn lokale overheid geen andere taal hanteren dan het Nederlands, dit terwijl de conclusies van de Europese Raad van Barcelona (2002) vooropstellen dat iedere Europeaan naast de moedertaal nog minstens twee andere Europese talen kent, vanaf zeer jonge leeftijd. À quoi bon?

Iedereen is het erover eens dat alleen een doorgedreven innovatie onze economie en werkgelegenheid kan redden, in Vlaanderen en in heel de Europese Unie. Om in een geglobaliseerde wereld stand te houden tegen de reuzen Brazilië, India, Rusland, China en de Verenigde Staten, moet de EU drastisch vernieuwen en samenwerken. Die noodzakelijke vernieuwing zie ik ‘hic et nunc’ niet meteen te slagen, want nationalisme is nog nooit bevorderlijk geweest voor economische en intellectuele bloei, integendeel. Ook hoogleraar internationale economie Paul De Grauwe pleit voor een goede Europese samenwerking (DM van 6 mei) en wijst naar het groeiend nationalisme in verschillende Europese lidstaten als belemmering voor de groei en de financiële stabiliteit.

Op 5 mei jl. deed VUB rector Paul De Knop in de Commissie Hoger Onderwijs van het Vlaams Parlement een warme oproep voor een wijziging in de regelgeving van het hoger onderwijs (art. 91 decreet herstructurering HO). Onze ondernemers vragen twee belangrijke capaciteiten van de nieuwe generatie werknemers: kunnen innoveren en internationaal denken en werken. Daarom moet ook het Vlaamse hoger onderwijs sterker kunnen internationaliseren. Studenten moeten gestimuleerd worden om in het buitenland te studeren en om meer en beter vreemde talen aan te leren. Knelpunten zoals het niet erkennen van buitenlandse diploma’s moeten weggewerkt worden. Binnen ons land kan Brussel als hoofdstad van Europa, zetel van internationale instellingen, belangrijke zakenstad en grootste Belgische studentenstad hierin een belangrijke voortrekkersrol spelen. De vraag is nu hoe Vlaanderen dit pleidooi zal ontvangen?

Hoe meer openheid tegenover mensen met een andere achtergrond – taal, tradities of geloof – hoe meer kans op bloei in het culturele en intellectuele leven, maar ook in handel en ondernemerschap. De Amerikaanse onderzoekster Amy Chua onderzocht ook de invloed van nationalisme en concludeerde in haar werk Wereldrijk voor een dag dat tolerantie cruciaal is. De liberalen moeten nu terug hun strijd leveren in Nederland, België, Groot-Brittannië en andere lidstaten. Ze moeten durven ingaan tegen populisten en conservatieven die beweren dat de heimat met zijn aloude tradities gelijk staat met bescherming van de burger. De vrijheid en vooruitgang in Europa kan enkel gevrijwaard worden door een moedig liberaal beleid.

Librales publiceerde dit opiniestuk